Cichy złodziej wzroku

Odbiera wzrok po cichu, często nie dając żadnych objawów przez długi czas. Badania mogą jednak zatrzymać chorobę, zanim zdąży zmienić czyjeś życie na zawsze. W Wielkopolsce od kilku lat, przy unijnym wsparciu, realizowany jest program profilaktyki retinopatii cukrzycowej. Jeśli chorujesz na cukrzycę - też możesz z niego skorzystać.

Retinopatia cukrzycowa to jedna z tych chorób, które działają w ukryciu. Przez lata nie boli, nie daje żadnego sygnału ostrzegawczego, a jednak powoli niszczy siatkówkę, odbierając ostrość widzenia kawałek po kawałku. To powikłanie cukrzycy, które rozwija się, gdy podwyższony poziom glukozy uszkadza drobne naczynia krwionośne w oku. Z początku zmiany są niewidoczne nawet dla pacjenta, ale gdy pojawiają się pierwsze objawy, bywa już za późno na pełne odwrócenie procesu. Retinopatia jest groźna: potrafi odebrać wzrok osobom, które jeszcze wczoraj widziały świat wyraźnie.

– Wielu pacjentów dowiaduje się o niej dopiero wtedy, gdy zmiany są już zaawansowane. To jedno z najczęstszych powikłań cukrzycy, dlatego traktujemy ją jako realne wyzwanie zdrowotne, a nie rzadki przypadek. Dobra wiadomość jest taka, że wczesne wykrycie naprawdę może wiele zmienić. Jeśli chorobę zdiagnozuje się na czas, możemy skutecznie spowolnić jej rozwój, a często nawet zatrzymać, co przeciwnym razie prowadziłoby do nieodwracalnej utraty wzroku – mówi Piotr Brenk, koordynator Programu profilaktyki retinopatii cukrzycowej w województwie wielkopolskim, realizowanego przez Fundację Wspierania Rozwoju Okulistyki „OKULISTYKA 21”.

***

Fakty: Dane epidemiologiczne niepokoją. Szacuje się, że na świecie aż 93 miliony osób z cukrzycą, czyli jeden na trzech pacjentów, zmaga się z retinopatią. To właśnie ona jest dziś najczęstszą przyczyną nowych przypadków całkowitej utraty wzroku u dorosłych między 20. a 74. rokiem życia.

Co więcej, badanie Burden of Disease wykazało, że w populacji dorosłych w wieku 50 lat i starszych retinopatia cukrzycowa była piątą co do częstości przyczyną ślepoty lub upośledzenia wzroku.

***

W wykryciu choroby kluczową rolę odgrywają badania profilaktyczne. To one decydują, czy zmiany zostaną zauważone na czas. W Gnieźnie wykonać można je w Przychodni Lekarskiej POZ – Ambulatorium Jędruszczak, mieszczącej się w odrestaurowanym budynku dawnej cukrowni. W stylowych murach pamiętających czasy przemysłowej świetności dziś toczy się walka o zdrowie pacjentów. Do gabinetu zaglądają osoby, które jeszcze niedawno nie podejrzewały, że cukrzyca może dotknąć także ich wzrok. Niektórzy przychodzą z ciekawości, inni z niepokojem, a jeszcze inni, bo ktoś bliski powiedział: „lepiej sprawdzić”.

– To bardzo potrzebne badania, ponieważ pacjenci często nie wiedzą, czym jest retinopatia – mówi Milena Lewandowska, rejestratorka medyczna, pracująca od trzynastu lat w zawodzie. W ramach projektu prowadzi badania przesiewowe. Jak podkreśla, wielu chorych nie ma świadomości, że jest to poważne powikłanie cukrzycy, które nieleczone może prowadzić nawet do utraty wzroku.

– Zadaniem placówki jest wychwycić moment, kiedy zmiany nie są jeszcze zaawansowane. Wtedy można wyregulować poziom glikemii, lipidów i ciśnienia tętniczego by zatrzymać proces retinopatii cukrzycowej, jeśli jest w łagodnym stadium choroby – zaznacza.

Przychodnia aktywnie zachęca pacjentów do udziału w badaniach. Wysyła wiadomości SMS do osób chorujących na cukrzycę, lekarze rodzinni na wizycie kierują pacjentów na badania, a przed wizytą wykonywane są badania, by w porę wykryć zmiany. Natomiast pracownicy placówki odwiedzają kluby seniora, aby dotrzeć do jak największej liczby osób. Jak zauważa Milena Lewandowska, młodsze osoby rzadziej zgłaszają się na badania profilaktyczne.

– Często myślą: skoro nic mnie nie boli, widzę dobrze, to nie ma potrzeby się badać. Obawiają się wyniku i tego, że badanie może wykazać nieprawidłowości – dodaje.

Zanim pacjent usiądzie przed aparatem, dostaje do wypełnienia krótką ankietę. To standardowa procedura, choć nie zawsze przyjmowana z entuzjazmem.

– Seniorzy czasem się niepokoją i pytają, skąd tyle podpisów – opowiada Pani Milena. – Tłumaczę, że to wyłącznie na potrzeby przychodni i projektu oraz że ich dane są bezpieczne. Naszą rolą jest zaopiekować się pacjentem, a nie dodatkowo go stresować.

Samo badanie jest bezbolesne i trwa zaledwie kilka minut.

– Jeśli wynik badania jest prawidłowy to dobra wiadomość, jednak nadal zachęcam, by regularnie monitorować stan swojego zdrowia. Natomiast jeśli coś budzi niepokój, zachęcam pacjenta do wizyty u lekarza pierwszego kontaktu celem sprawdzenia poziomu glikemii. Lekarz w dalszych krokach skieruje pacjenta - jeśli jego stan zdrowia tego wymaga - do lekarzy specjalistów: okulisty czy diabetologa. Lekarz okulista sprawdzi wzrok dokładniej i oceni ewentualne zmiany, a diabetolog wdroży odpowiednie leczenie – podkreśla i dodaje:

– Lubię swoją pracę. Uczy mnie empatii i cierpliwości, a kiedy widzę,że pacjent po rozmowie ze mną rozumie, czym jest retinopatia, jakie są jej zagrożenia i postanawia wykonać badanie, to wiem że moja praca ma sens. Cieszę się, że mogę mieć swój udział w trosce o zdrowie innych – mówi z uśmiechem.

***

Fakty: W łagodnej retinopatii cukrzycowej mimo prawidłowego widzenia, na dnie oka mogą już rozwijać się niepokojące zmiany. W bardziej zaawansowanym stadium pojawiają się kruche, nieprawidłowe naczynia krwionośne. Mogą one przeciekać lub pękać, powodując krwawienie do ciała szklistego. Pacjent widzi wtedy ciemną plamę, która częściowo lub całkowicie zasłania obraz. U części osób krew wchłania się po kilku tygodniach lub miesiącach, ale nie zawsze dochodzi do poprawy. Poważniejsze krwawienie może doprowadzić do odwarstwienia siatkówki. Leczenie takich przypadków jest trudne, a utrata wzroku bywa trwała. Najczęstszą przyczyną pogorszenia widzenia w retinopatii cukrzycowej pozostaje jednak cukrzycowy obrzęk plamki, który zaburza ostrość i wyraźność widzenia.

***

Do gabinetu wchodzi pacjentka. Pani Agata siada przed aparatem, opiera brodę na podpórce i wpatruje się w świetlny punkt. Rejestratorka instruuje spokojnym głosem:

– Proszę patrzeć prosto przed siebie… nie mrugamy… świetnie. – Po chwili na ekranie pojawia się zdjęcie dna oka siatkówki. – Badanie wyszło prawidłowe, proszę jednak pamiętać o kontroli u okulisty – dodaje.

Agata choruje na cukrzycę od 2024 roku. Mówi, że badanie zrobiła, ponieważ dostała taką propozycję w przychodni.

– Nie wiedziałam, że można wykonać je bezpłatnie w ramach profilaktyki – przyznaje. – Myślę, że wiele osób nie ma pojęcia, że może chorować bezobjawowo. Dlatego warto się zbadać, skoro jest taka możliwość. Ja wcześniej w ogóle nie wiedziałam o retinopatii – opowiada.

Od chwili, gdy usłyszała diagnozę: cukrzyca, życie pani Agaty wygląda inaczej. – Musiałam zmienić tryb życia, pilnować leków, diety. To wszystko rzutuje na moją codzienność, ale wiem, że jestem tu pod dobrą opieką i to daje mi poczucie bezpieczeństwa – mówi.

Pacjentka wychodzi z gabinetu z wynikiem w ręku i wyraźną ulgą.

***

Fakty: Skuteczność leczenia retinopatii zależy od jej typu i zaawansowania. Składa się z wzajemnie uzupełniających się: farmakoterapii, laseroterapii oraz zabiegów chirurgicznych. Leczenie laserem przy retinopatii proliferacyjnej polega na zniszczeniu obwodowych części siatkówki, co umożliwia długotrwałe zachowanie widzenia. Inną metodą są iniekcje doszklistkowe - anty-VEGF lub sterydowe, które stosuje się przy obrzęku cukrzycowym plamki. Ostatnim sposobem jest witrektomia, czyli chirurgiczne usunięcie ciała szklistego przy zagrożeniu odwarstwieniem siatkówki. O rodzaju leczenia decyduje lekarz na podstawie oceny stanu pacjenta.

***

Diagnostyka na przestrzeni ostatnich lat bardzo się rozwinęła. Dziś możemy wykonać szybkie, nieinwazyjne zdjęcie dna oka i zobaczyć nawet bardzo wczesne zmiany.

– Ogromnym wsparciem staje się sztuczna inteligencja - algorytmy pomagają analizować obrazy i wychwytywać niepokojące detale, które czasem trudno dostrzec gołym okiem. To szczególnie ważne w programach przesiewowych, gdzie badamy dużą liczbę osób. AI przyspiesza pracę i zwiększa skuteczność – mówi Piotr Brenk. – Nasz program cieszy się dużym zainteresowaniem. Do tej pory przebadaliśmy już kilka tysięcy osób. U znaczącej części uczestników wykryliśmy zmiany wymagające dalszej kontroli okulistycznej, a w niektórych przypadkach leczenia. Co istotne, wiele z tych osób nie miało wcześniej żadnych objawów pogorszenia widzenia. Dzięki badaniu możliwe było szybkie skierowanie ich do specjalisty i podjęcie odpowiednich działań na wczesnym etapie choroby – dodaje.

„Program profilaktyki retinopatii cukrzycowej w województwie wielkopolskim (II edycja)” realizowany jest przy wsparciu Funduszu Europejskich już od dwóch lat. Potrwa do końca marca 2027 roku. Całkowita wartość projektu to ponad 6,1 mln zł, z czego unijne dofinansowanie wyniosło ponad 4,3 mln zł.

Więcej o projekcie i możliwości wykonania badań można dowiedzieć się tutaj.