Nowotwór nie czeka. Ty też nie powinieneś

Profilaktyka działa podobnie jak regularny przegląd techniczny samochodu: nie czekamy, aż pojawi się awaria, tylko sprawdzamy stan pojazdu w określonych odstępach czasu. Tak samo powinniśmy traktować własny organizm. O najczęściej diagnozowanych nowotworach w regionie, programach profilaktycznych i unijnym wsparciu rozmawiamy z dr. n. med. Dariuszem Godlewskim, onkologiem, specjalistą zdrowia publicznego, społecznikiem, założycielem i prezesem Ośrodka Profilaktyki i Epidemiologii Nowotworów OPEN S.A. w Poznaniu oraz fundatorem Fundacji „Ludzie dla Ludzi”.

W Wielkopolsce aktualnie realizowanych jest pięć programów profilaktycznych, które finansowane są ze środków unijnych. Jakie znaczenie ma wsparcie Funduszy Europejskich?

Fundusze Europejskie wypełniają lukę, której system ochrony zdrowia sam nie jest w stanie pokryć. Nie chodzi o dublowanie zadań, lecz o uzupełnienie tego, co powinno być realizowane, a w praktyce często nie jest. Profilaktyka bywa mniej atrakcyjna niż leczenie, bo jej efekty widać dopiero po kilku latach. Dlatego inwestowanie w edukację zdrowotną i budowanie świadomości pacjentów to proces długofalowy, wymagający czasu, konsekwencji i stabilnego finansowania. Właśnie dlatego wsparcie Funduszy Europejskich jest tak ważne - pozwala realizować działania, które w perspektywie lat przynoszą największe korzyści.

Dlaczego profilaktyka nowotworowa jest dziś tak ważna?

Nowotwory należą do tych chorób, w których od wielu lat obserwujemy stały i bardzo wysoki wzrost zachorowań. Trend ten jest dobrze udokumentowany i, niestety, nie da się go w prosty sposób zatrzymać. Wciąż nie znamy dokładnych przyczyn powstawania większości nowotworów. Znamy jedynie czynniki, które mogą – choć nie muszą – zwiększać ryzyko ich rozwoju. Wiemy też, że organizm posiada pewne mechanizmy obronne przed szkodliwymi wpływami, które mogą prowadzić do transformacji nowotworowej, jednak złożoność tego procesu sprawia, że nie mamy pełnej kontroli nad jego przebiegiem. W praktyce pozostają nam więc dwa najskuteczniejsze kierunki działania: unikanie czynników ryzyka oraz jak najwcześniejsze wykrywanie zmian chorobowych – najlepiej jeszcze w stadium przednowotworowym. Ich wczesne wykrycie daje największą szansę na skuteczne leczenie i pełny powrót do zdrowia.

Jakie nowotwory są najczęściej diagnozowane w naszym regionie?

W Wielkopolsce, wśród kobiet, najczęściej diagnozowanym nowotworem jest rak piersi. W ostatnich latach obserwujemy ogromny postęp w metodach leczenia, co przekłada się na coraz większą skuteczność terapii. Kluczowy pozostaje jednak moment rozpoczęcia leczenia - im wcześniej wykryty nowotwór, tym większa szansa na całkowite wyleczenie. Drugą grupą nowotworów, które wykazują szczególnie dynamiczny wzrost zachorowań zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn, są nowotwory jelita grubego. To w dużej mierze konsekwencja siedzącego trybu życia, niewłaściwego odżywiania oraz spożywania wysoko przetworzonej żywności. Trend wyraźnie pokazuje, że konieczne jest podejmowanie działań profilaktycznych, takich jak regularne badanie na obecność krwi utajonej w kale, a w przypadku nieprawidłowego wyniku - kolonoskopii.

Czy Pana zdaniem świadomość znaczenia profilaktyki wśród pacjentów rośnie, czy nadal konieczna jest intensywna edukacja i zachęcanie do udziału w badaniach?

Edukacja i zachęcanie do badań profilaktycznych są wciąż absolutnie konieczne. W świadomości wielu z nas funkcjonuje obraz pacjenta onkologicznego jako kogoś, kto przechodzi długotrwałe, obciążające leczenie, zmaga się z licznymi trudnościami i często ma problem nawet z dostępem do badań kontrolnych. Ten uproszczony obraz prowadzi do przekonania, że nowotwór to choroba przewlekła, nieuchronnie kończąca się śmiercią. W efekcie wiele osób podświadomie odsuwa od siebie myśl o badaniach profilaktycznych, zwłaszcza wtedy, gdy „nic nie boli”. Tymczasem profilaktyka działa podobnie jak regularny przegląd techniczny samochodu: nie czekamy, aż pojawi się awaria, tylko sprawdzamy stan pojazdu w określonych odstępach czasu. Tak samo powinniśmy traktować własny organizm. Po osiągnięciu pewnego wieku konieczne jest systematyczne kontrolowanie funkcjonowania poszczególnych narządów, aby wykryć ewentualne nieprawidłowości, zanim staną się poważnym problemem zdrowotnym.

Przy unijnym wsparciu w Wielkopolsce realizowany jest program profilaktyczny w zakresie rehabilitacji onkologicznej. Dlaczego jest ona tak istotna?

Po pierwsze stanowi uzupełnienie leczenia, które w onkologii jest złożone i obejmuje zabiegi chirurgiczne, radioterapię, chemioterapię czy hormonoterapię. Każdy z tych elementów, choć niezbędny, obciąża organizm, wpływa na metabolizm, sprawność fizyczną oraz ogólne funkcjonowanie pacjenta. Po drugie, choroba nowotworowa i długotrwałe leczenie pozostawiają ślad w psychice związany z niepewnością, stresem i zmianą dotychczasowego życia. Dlatego osoba, która przeszła leczenie onkologiczne, powinna mieć możliwość kontaktu z psychologiem, dietetykiem oraz fizjoterapeutą.

Jakie efekty przyniosła dotychczasowa realizacja programu?

Aktualnie realizujemy drugą edycję programu.

Program realizujemy w pięciu miastach regionu - w Poznaniu, Kaliszu, Pile, Lesznie i Koninie. Uczestnictwo rozpoczyna się od kwalifikacji onkologicznej. Lekarz analizuje dokumentację medyczną i określa, jakie formy pomocy będą najbardziej efektywne. Kolejnym krokiem jest spotkanie z psychologiem. To ważny moment, bo pacjent może opowiedzieć o swoim doświadczeniu choroby, zmianach, jakie zaszły w jego życiu, trudnościach, z którymi się mierzy i obszarach, które wciąż budzą niepokój. Liczba spotkań jest elastyczna - chodzi o to, by nauczyć się z żyć z chorobą nowotworową na nowo, traktując ją jako chorobę przewlekłą, z którą da się funkcjonować. Następnie pacjent spotyka się z dietetykiem. Analiza sposobu odżywiania, pomiary składu ciała i omówienie wyników pozwalają ocenić, czy dotychczasowa dieta wspiera proces zdrowienia, czy wymaga zmian. Ostatnim elementem są zajęcia z fizjoterapeutą. Rehabilitacja pomaga usprawnić te obszary ciała, które najbardziej ucierpiały w wyniku leczenia. Każdy uczestnik może skorzystać z 20 godzin indywidualnych ćwiczeń, dostosowanych do jego możliwości i potrzeb.

Od 1 stycznia br. program został rozszerzony o rehabilitację zawodową. Dlaczego to tak ważne?

Już podczas pierwszej edycji programu okazało się, że wiele osób po zakończonym leczeniu onkologicznym ma poważne trudności z powrotem do pracy. Choroba często ogranicza możliwości fizyczne pacjentów, a środowisko zawodowe nie zawsze jest przygotowane, by odpowiednio dostosować do nich stanowisko pracy. Zdarza się też, że pracodawcy nie wykazują wystarczającej empatii, a sami pacjenci nie wiedzą, z jakich uprawnień i form wsparcia mogą skorzystać. Dlatego tak istotne okazało się wprowadzenie rehabilitacji zawodowej. Jej celem jest nie tylko pomoc w powrocie na rynek pracy, ale także odbudowanie poczucia sprawczości i pewności siebie.

Drugi unijny program, który realizuje ośrodek OPEN, dotyczy profilaktyki nowotworów dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Jakie są najważniejsze czynniki ryzyka zachorowania na raka jelita grubego?

Są one bezpośrednio związane ze stylem życia. Niska aktywność fizyczna, nieregularne posiłki oraz dieta oparta na wysoko przetworzonej żywności i dużej ilości tłuszczów zwierzęcych znacząco zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju nowotworów dolnego odcinka przewodu pokarmowego.

Na czym polegają badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego?

W pierwszym etapie odbywają się spotkania edukacyjne, które organizowane są w każdej gminie województwa. Prowadzi je specjalista zdrowia publicznego, który wyjaśnia, jak zmniejszyć ryzyko zachorowania oraz jak sprawdzić, czy w organizmie nie zachodzą niepokojące zmiany. Uczestnicy otrzymują też instrukcję pobrania próbki kału do badania, w wyznaczonym dniu materiał jest odbierany. Jeśli wynik wskazuje na podwyższoną obecność krwi utajonej, uczestnik otrzymuje zaproszenie na kolonoskopię wykonywaną w znieczuleniu ogólnym. Osobom spoza Poznania refundowany jest dojazd, a wszystkim - przygotowanie medyczne do zabiegu. Kolonoskopia pozwala ocenić stan jelita „od środka”, a wszelkie zmiany, które mogą w przyszłości przekształcić się w nowotwór, takie jak polipy, są od razu usuwane. To ważne, bo polipy rozwijają się latami, a ich wczesne usunięcie skutecznie zapobiega chorobie.

Jakie efekty przyniosła dotychczasowa realizacja przedsięwzięcia?

To już czwarta edycja programu, z którego skorzystało łącznie kilkanaście tysięcy mieszkańców Wielkopolski.

W ostatnim czasie dołączył pan do Rady ds. Sztucznej Inteligencji w Województwie Wielkopolskim. W jaki sposób AI może zmienić przyszłość diagnostyki i leczenia pacjentów?

Postęp w medycynie jest dziś imponujący - zmieniają się urządzenia, z których korzystamy, rośnie precyzja diagnostyki, a skuteczność leczenia stale się poprawia. Sztuczna inteligencja może stać się narzędziem, które realnie wzmocni proces podejmowania decyzji w diagnostyce, stawianiu rozpoznań i wyborze właściwego sposobu leczenia. Dzięki niej sam proces diagnozy może ulec znacznemu skróceniu, a analiza danych medycznych będzie jeszcze dokładniejsza. Przy rozsądnym i odpowiedzialnym podejściu AI ma szansę usprawnić pracę systemu ochrony zdrowia w wielu obszarach.

Od wielu lat prowadzi Pan fundację „Ludzie dla Ludzi”, ośrodek OPEN i włącza się w akcje na rzecz profilaktyki nowotworowej. Dlaczego ta działalność jest dla Pana tak ważna?

Już na studiach wiedziałem, że chcę zostać onkologiem. Swoją działalność medyczną zaczynałem od radioterapii, ale nie czułem pełnej satysfakcji. Zależało mi na tym, aby nowotworów było jak najmniej lub żeby wykrywać je na jak najwcześniejszym etapie, kiedy szanse na wyleczenie są największe. Pojeździłem więc trochę po świecie, zobaczyłem jak działania profilaktyczne wyglądają w innych krajach i postanowiłem przeprofilować swoją działalność, czerpiąc z najlepszych światowych wzorców. Profilaktyka onkologiczna stała się moją misją i przynosi mi ogromną satysfakcję. Najbardziej cieszą mnie spotkania z osobami, które poznałem na początku swojej drogi zawodowej. To żywy dowód na to, że chorobę nowotworową można pokonać i można z nią normalnie żyć.

Z jakim przesłaniem chce pan dotrzeć do mieszkańców regionu?

Jeśli miałbym przekonać kogokolwiek do badań profilaktycznych, poprosiłbym, by pomyślał nie tylko o sobie, ale także o swoich bliskich. Nawet jeśli ktoś nie ma pełnego przekonania do sensu badań, warto zrobić to właśnie dla rodziny. Choroba nowotworowa choć fizycznie dotyka jednej osoby, to sprawia, że psychicznie cierpią wszyscy najbliżsi.

Szczegółowe informacje na temat programu rehabilitacyjnego dla pacjentów onkologicznych w wieku 18-64 lata z terenu województwa wielkopolskiego można znaleźć tutaj. Z kolei szczegóły o profilaktyce nowotworów dolnego odcinka przewodu pokarmowego dla osób w wieku 50-74 lata realizowana na terenie województwa wielkopolskiego dostępne są tutaj.