Jesteśmy w Unii Europejskiej od 22 lat! | Fundusze Europejskie dla Wielkopolski

1 maja mijają 22 lata, odkąd jesteśmy częścią Wspólnoty. W istniejącym chaosie geopolitycznym tym bardziej należy przypominać o rozwoju, który dokonał się w Wielkopolsce z udziałem Funduszy Europejskich.

- To był wielki sukces Polski - wejście do Unii Europejskiej to było marzenie mojego pokolenia, żeby pożegnać stary system niedemokratyczny, żeby być pełnoprawnym państwem europejskim, rywalizującym na równi z tymi najlepszymi. To było coś, co wydawało się w ogóle nieosiągalne – wspomina marszałek Marek Woźniak i jednocześnie zwraca uwagę. - Dwie dekady temu świat był inny – mimo wszystko bardziej przewidywalny. Teraz, bardziej czujnie musimy na niego patrzeć, bo żyjemy w czasach wielkich zagrożeń. W sytuacji, gdy dezinformacja zbiera swoje żniwa, trzeba ciągle przypominać o korzyściach z członkostwa w UE płynących dla Wielkopolski – dodaje marszałek.

Liczby i postęp

Spójrzmy na finanse. Przez ostatnie 22 lata zainwestowano w Wielkopolsce za pośrednictwem programów krajowych i regionalnych ponad 51 mld zł wsparcia UE (dane nie uwzględniają PROW i PO Ryby). Z tego prawie połowa tej kwoty (23,7 mld zł) pochodziła z programów regionalnych, które od 2007 roku są w dyspozycji zarządu województwa wielkopolskiego. To tak, jakby jeden Wielkopolanin otrzymał na rękę ok. 14,7 tys. złotych.

Tyle, o liczbach. Znacznie istotniejszy jest postęp cywilizacyjny, społeczny, infrastrukturalny, który dokonywał się na naszych oczach. Dwie dekady temu Wielkopolska - podobnie jak cały kraj, borykała się z wieloma problemami. Kiepskie drogi, pozostawiający wiele do życzenia transport publiczny, a do pracy lub szkoły dojeżdżaliśmy zdezelowanymi "żółtkami". Młodemu pokoleniu trudno sobie dzisiaj wyobrazić, ale w tamtym czasie, brak dostępu do szybkiego internetu na większości województwa był skutecznym hamulcem rozwoju. Dopełnieniem tego obrazu było bezrobocie na poziomie ok. 16 proc. i PKB na mieszkańca wynoszące zaledwie około 50 proc. średniej unijnej.

Trochę historii: ZPORR i WRPO 2007-2013

Pierwsze fundusze trafiły do Wielkopolski już w 2004 roku (w ramach ZPORR 2004-2006). Zaczęły się pierwsze inwestycje. Nasze najbliższe otoczenie zaczęło zmieniać się niemal z miesiąca na miesiąc. Jak np. wyglądałby Poznań bez linii tramwajowej przez most św. Rocha w Poznaniu, którą otwarto w sierpniu 2007 roku? To z pierwszego unijnego rozdania wybudowano np. obwodnicę Kórnika, rozpoczęto też budowę obwodnicy Śremu. Wiele gmin rozpoczęło inwestycje w kanalizację sanitarną i deszczową oraz rozbudowy oczyszczalni ścieków. W Poznaniu Akademia Muzyczna wybudowała salę koncertową, w Nowym Zoo powstała efektowna słoniarnia, a Wielkopolskie Centrum Onkologii rozpoczęło wieloletni program wsparcia leczenia nowotworów.

W perspektywie 2007-2013 solidnie zainwestowano w rozbudowę kilku poznańskich uczelni wyższych. Powstał choćby nowy gmach Politechniki Poznańskiej oraz aula Akademii Muzycznej czy Aula Artis w Collegium da Vinci. Zainwestowano w ochronę środowiska, edukację i ochronę zdrowia, a w Poznaniu powstała kolejna linia tramwajowa na Franowo z nowoczesną zajezdnią. Także transport miejski wzbogacił się o nowe autobusy oraz tramwaje. Rozpoczęto zakupy nowych pociągów – 22 szt. elfów, które kontynuowano w następnych latach. Wyremontowano domy kultury oraz Szlak Piastowski.

Jako pierwsi w kraju wystartowaliśmy m.in. z inicjatywami JESSICA i JEREMIE i staliśmy się prekursorami wdrażania instrumentów finansowych, wyprzedzając tamtejsze zalecenia i rekomendacje dla polityki rozwoju. Wielkopolska stała się przykładem good practice – nie tylko dla polskich regionów.

W 2016 roku zakończyła się budowa Wielkopolskiej Sieci Szerokopasmowej, dzięki której 80 proc. powierzchni województwa znalazło się w zasięgu szybkiego internetu. Infrastruktura informatyczna została wykorzystana w kolejnych perspektywach, np. do realizacji projektu Cyfrowa Szkoła Wielkopolska@ - największego projektu w kraju z zakresu edukacji cyfrowej.

…przez WRPO 2014-2020 po FEW

Lokalnie i kompleksowo. Tak można opisać Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2014-2020, a więc drugi unijny budżet w pełni zarządzany z poziomu regionalnego – pierwszym był WRPO 2007-2013. Nie zabrakło, zatem nowych rozwiązań. Przede wszystkim program był wielofunduszowy, tzn. zasilany pieniędzmi z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Społecznego. Oznaczało to, że oprócz twardych inwestycji (np. drogowych czy infrastrukturalnych), – do których byliśmy przyzwyczajeni w perspektywie 2007-2013, były też realizowane projekty społeczne.

Mocno akcentowany był wymiar lokalny. W perspektywie 2014-2020 jeszcze bardziej zaufano samorządom, pierwszy raz w historii dedykując im specjalne koperty finansowe w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT) oraz tworząc w czterech subregionach Obszary Strategicznej Interwencji (OSI). ZIT-y powstały na terenie aglomeracji poznańskiej i kalisko-ostrowskiej (tworzyły je 43 gminy), do nich dołączyły OSI czterech miast subregionalnych wraz z sąsiadującymi gminami: Piła, Leszno, Konin i Gniezno (łącznie 27 gmin). Zintegrowane podejście do rozwoju regionalnego zaowocowało realizacją 1745 projektów, z czego zdecydowanie najwięcej (1548) na obszarach wiejskich.

W perspektywie 2014-2020 najbardziej wyczekiwaną inwestycją unijną była budowa Wielkopolskiego Centrum Pediatrii w Poznaniu. Nowoczesny obiekt został otwarty wiosną 2022 roku przy ul. Wrzoska. To miejsce, z którego wszyscy jesteśmy dumni. Mali pacjenci mają do dyspozycji jednoosobowe pokoje wyposażone w łazienki i rozkładany fotel dla opiekunów, by mogli być przy nich 24 godziny na dobę. Urządzenia i sprzęt medyczny odpowiadają najwyższym standardom i zapewniają nowoczesną diagnostykę i leczenie.

Drugą (obok szpitala) najbardziej kosztowną inwestycją minionej „siedmiolatki” (2014-2020) była modernizacja trasy kolejowej z Poznania do Piły (aż 425 mln zł dofinansowania). Czas jazdy skrócił się z 2 godz. do ok. 80-90 min.

Dużą wagę przywiązywano w tym okresie do rewitalizacji miast, a do najefektowniejszych rezultatów takich działań zalicza się zmiany, które zaszły przykładowo w Czempiniu, Zdunach czy Wieleniu. Powstała też np. mała obwodnica Obornik. Podobne inwestycje powstały we Wronkach i Gostyniu. W Rogalinku otwarto nowy most przez Wartę, który zastąpił starą konstrukcję.

Jakość życia

Rozwój regionu zaczyna się od dobrej edukacji. Jak jest ona ważna przekonujemy się, chociażby analizując zagrożenia cyfrowe. W regionie realizowane były projekty „Cyfrowa Szkoła Wielkopolsk@ 2020” oraz „Czas zawodowców BIS – zawodowa Wielkopolska”. Aktualnie są one kontynuowane w programie regionalnym na lata 2021-2027. Powstały też nowoczesne centra kształcenia praktycznego w Tarnowie Podgórnym, Swarzędzu, Pile czy Ostrowie Wlkp. Z kolei na terenie Wrzesińskiej Strefy Aktywności Gospodarczej wybudowane zostało Centrum Badań i Nowoczesnych Technologii w Grzymysławicach.

Dostęp do kultury również poprawia jakość życia mieszkańców. Z puli WRPO 2014-2020 zainwestowano w 97 instytucji kultury i zabytków (także obiekty sakralne). Z pieniędzy UE powstało jedno z najbardziej tajemniczych miejsc na kulturalnej mapie Poznania - Centrum Szyfrów Enigma. Upamiętnia ono absolwentów Uniwersytetu Poznańskiego, którzy złamali szyfry niemieckiej Enigmy. Można ją oczywiście zobaczyć, ale próżno tam szukać gablotek z eksponatami. Przedmioty są na wyciągnięcie ręki, wiedzy dostarczają ekrany dotykowe i audioprzewodnik.

Lepsze powietrze

Inwestowano w ochronę klimatu i czyste powietrze. To chociażby 29 wspartych oczyszczalni ścieków, 24 PSZOK-ów, a także 516 km sieci kanalizacji sanitarnej. Poddano termomodernizacji prawie 700 budynków – głównie użyteczności publicznej. Były też nowości. Bezpośrednio z efektów dotacji korzystali właściciele gospodarstw domowych, którzy zdecydowali się na montaż paneli fotowoltaicznych. A to zasługa tzw. projektów parasolowych realizowanych przez samorządy. To gminy brały na siebie obowiązek rozliczenia dotacji, a panele montowano na dachach domów. Mieszkaniec pokrywał jedynie koszty własnej inwestycji (około 20-30 proc.), resztę dokładała UE.

Nauka, infrastruktura badawczo-rozwojowa - to kolejny ważny obszar wsparcia. Zrealizowano blisko 165 projektów B+R. Najbardziej kosmicznym miejscem w Wielkopolsce stała się „Aerosfera. Lotnisko Rzeczy”. Na powojskowym lotnisku w Kąkolewie Politechnika Poznańska i Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe wybudowały zaplecze dydaktyczno-badawcze. To tu w supernowoczesnych laboratoriach są testowane technologie stosowane w lotnictwie i kosmonautyce. Szkolą się także przyszli piloci – studenci kierunku lotnictwo i kosmonautyka Politechniki Poznańskiej.

Społecznie

Mocną stroną unijnego wsparcia była (i wciąż jest) sfera społeczna. Wielkopolska była pionierem w kraju w rozwoju opieki nad seniorami czy osobami doświadczającymi zaburzeń psychicznych za pośrednictwem środowiskowych centrów wsparcia. W podobnej formule (lokalnie), to znaczy w pięciu subregionach powstawały ośrodki wsparcia ekonomii społecznej. Pomagano też osobom z niepełnosprawnościami, wykluczonym społecznie czy bezrobotnym. Na tej liście są również osoby w kryzysie bezdomności.

Wspierano też opiekę żłobkową i przedszkolną, w tym rodziców powracających na rynek pracy. Inwestowano w kapitał ludzki za pośrednictwem bazy usług rozwojowych. Rozwijano szereg programów profilaktycznych – od opieki onkologicznej, przez badania piersi czy przewodu pokarmowego, a skończywszy na retinopatii cukrzycowej, rehabilitacji osób po udarze mózgu czy pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym.

Wiosną 2023 roku wystartowały konkursy z programu Fundusze Europejskie dla Wielkopolski 2021-2027, którego ważnym komponentem jest Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji Wielkopolski Wschodniej. Ponad 400 mln euro wspiera subregion koniński w procesie odchodzenia od wydobycia węgla na rzecz gospodarki opartej o „zielone” rozwiązania. W regionie inwestuje się też w gospodarkę niskoemisyjną, cyfrową, czy dekarbonizację terenów pogórniczych. Nie zapominamy o przedsiębiorczości, innowacjach i sektorze badawczo- rozwojowym. Silny akcent kładziemy na edukację, zdrowie i politykę społeczną.

Jak prezentują się efekty FEW na półmetku wdrażania? Obejrzyj film „To dopiero połowa ...” 

Kryzysy

Fundusze Europejskie dopasowywały się do zmieniającej się rzeczywistości. Program regionalny był kilka raz zmieniany, także pod wpływem kryzysów jakich doświadczyliśmy w ostatnich latach. Pierwszy, wywołany pandemią koronawirusa, drugi - wojną za naszą wschodnią granicą.

W pierwszym przypadku UE zdecydowała się uruchomić dodatkowe pieniądze z puli REACT – EU. Był to element pomocy unijnej wynikający z konieczności dalszego wspierania kryzysowych działań naprawczych w kontekście pandemii COVID-19 i jej skutków społecznych. Na gruncie regionalnym, rzecz jasna, najwięcej zyskały szpitale – od marszałkowskich po powiatowe. Już wtedy (tj. po wybuchu wojny w Ukrainie) wprowadzono zapisy do programu umożliwiające wsparcie migrantów zza wschodniej granicy.

Historyczna zmiana we wdrażaniu programów regionalnych dokonała się w ostatnim czasie. Wprowadzono dwie osie priorytetowe, które umożliwiają finansowanie wydatków w formie dotacji na szeroko rozumiane bezpieczeństwo. Obejmują one infrastrukturę, cyberbezpieczeństwo i technologie służące rozwojowi gotowości cywilnej w przypadku działań wojennych, kryzysów i stanu zagrożenia. Planowane inwestycje służyć będą jednak nie tylko w momentach kryzysowych, ale przede wszystkim realnie ułatwią codzienne funkcjonowanie mieszkańców regionu.

***

Dziś Wielkopolska to region o silnej gospodarce. PKB na mieszkańca przekroczyło 84 proc. średniej UE. Dynamika tego wskaźnika w ostatnich 20 latach dla Wielkopolski była jedną z najwyższych w kraju. Spadło też bezrobocie – do około 3 proc.

Bilans jest jasny – Fundusze Europejskie to realna zmiana. Dziś Wielkopolska to nowoczesny, zrównoważony region z aspiracjami i potencjałem. Region, który nie tylko nadąża za Europą, ale coraz częściej wyznacza kierunki rozwoju.